Oryginalny artykuł naukowy
Przegląd Europejski

Propaganda wizualna czy zwykła rozrywka? Złoty wiek polskiego komiksu a polityka kulturalna Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej

2025, Numer 3

Wojciech Lewandowski

0000-0001-5159-8354

Uniwersytet Warszawski

DOI

10.31338/1641-2478pe.3.25.4

Data publikacji

28.11.2025

Data otrzymania

17.09.2025

Data akceptacji

31.10.2025

Model publikowania

open access

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk społecznych

Dyscyplina

nauki o komunikacji społecznej i mediach, nauki o polityce i administracji

Język publikacji

Polski, Angielski

Pliki do pobrania

PDF 223 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:29

Liczba pobrań:32

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Specyficzny język komiksu sprawia, że doskonale nadaje się on do różnorodnych celów politycznych. Lata 70. XX w. były epoką kulturowego otwarcia się Polski na zachodnią kulturę popularną. Wiele publikowanych wtedy serii komiksowych oraz magazyn Relax zyskały uznanie czytelników. Publikacje te miały na celu podtrzymywanie hegemonii kulturowej PRL-owskiego reżimu politycznego, dowodzenie jego ideologicznej atrakcyjności, a także edukowanie nowego socjalistycznego człowieka. Z drugiej strony, jak sugerują wspomnienia twórców komiksów z tamtego okresu, postrzegali oni siebie jako dostarczycieli rozrywki. Celem artykułu jest przyjrzenie się napięciu między dwoma wspomnianymi sposobami postrzegania komiksów publikowanych w badanym okresie oraz ocena stopnia ich zaangażowania po stronie reżimu politycznego. Do analizy zaangażowania komiksów w podtrzymywanie dominacji niedemokratycznego reżimu w Polsce wykorzystane zostanie podejście Brytyjskiej Szkoły Studiów Kulturowych, uznające kulturę popularną za z natury polityczną. Poprzez analizę kontekstu historyczno-społecznego oraz samych historii obrazkowych będzie można przyjrzeć się, w jakim stopniu komiksy publikowane w okresie świetności komiksu polskiego były narzędziem propagandy, a w jakim stanowiły zaledwie niewinną rozrywkę.

Słowa kluczowe:

Bibliografia

CHAPMAN James (2011), British Comics: A Cultural History, London.

CISZEWSKA Helena (2010), Komiks na usługach władzy, in: Ewa Jaski (ed.), Media w społeczeństwie informacyjnym, vol. 2, Warszawa.

CZAJA Justyna (2010), Historia Polski w komiksowych kadrach, Poznań.

DMOWSKI Rafał (2010), Pilot śmigłowca – czyli komiks w służbie propagandy Wojska Polskiego, in: Mirosława Bednarzak-Libera, Janusz Gmitruk (eds), Dzieje, Wojsko, Edukacja. Księga Jubileuszowa Profesora Henryka Hermanna w 70 rocznicę urodzin, Warszawa, Siedlce.

DUNCAN Randy (2021), Persuasive Comics, in: R.A.W. Rhodes, Susan Hodgett (eds), What Political Science Can Learn from the Humanities: Blurring Genres, Cham.

EISNER Will (2008), Comics and Sequential Art, New York – London.

EUROPEAN COMMISSION (1998), What – Me? A Racist?, DG X - Information, Communication, Culture and Audiovisual Media, Secretariat-General Publications Office, Brussels.

GRZEGORZEWSKI Krzysztof (2017), Obraz wartości PRL w komiksie Henryka Jerzego Chmielewskiego Tytus, Romek i A’Tomek (analiza ksiąg z lat 1966–1987), “Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, vol. 41, no. 3.

HIRSCH Paul S. (2021), Pulp Empire: The History of Comic Book Imperialism, Chicago.

FISKE John (1995), Understanding Popular Culture, London – New York.

JANICKI Bartłomiej (2024), Propaganda polityczna w serii komiksowej ‘Kapitan Kloss’, in: Marcin Hlebionek, Rafał Moczkodan (eds), Stawka większa niż życie, Toruń.

JAWORSKI Marcin (2019), ‘Obrócić się przeciw czasowi’. Opowieści alternatywne a wzorcowe wizje przeszłości historycznej na przykładzie wybranych komiksów polskich okresu PRL-u, “Creatio Fantastica”, vol. 60, no. 1. DOI: 10.5281/zenodo.3597820

KRUPKA Władysław (2004), Trwały ślad [interviewed by Bartosz Kurc], in: Bartosz Kurc (ed.), Trzask Prask. Wywiady z Mistrzami polskiego (i nie tylko) komiksu, Koluszki.

LENT John A. (2009), The Comics Debate Internationally, in: Jeet Heer, Kent Worcester (eds), A Comics Studies Reader, Jackson.

LEWANDOWSKI Wojciech (2019), Od faszystowskiej dystopii do anarchistycznej utopii. Idee polityczne w powieści graficznej ‘V jak Vendetta’ Alana Moore’a i Davida Lloyda, Toruń.

LICHTBLAU Krzysztof (2017), Polski komiks wojenny z czasów PRL-u, “Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis - Studia Historicolitteraria”, vol. XV. DOI: 10.24917/3919

MCCLOUD Scott (1994), Understanding Comics: The Invisible Art, New York.

MIEDZIŃSKI Paweł (2010), Ucząc bawi, bawiąc uczy, czyli o propagandowej treści peerelowskich komiksów na przykładzie ‘Magazynu Opowieści Rysunkowych RELAX’, in: Magdalena Bogusławska, Zuzanna Grębecka (eds), Popkomunizm. Doświadczenie komunizmu a kultura popularna, Kraków.

MULCAHY Kevin V. (2006), Cultural Policy: Definitions and Theoretical Approaches, “The Journal of Arts Management, Law, and Society”, vol. 35, no. 1.

OSUCH Marcin, WĄGROWSKI Konrad (2023), Kolorowe zeszyty. Podziemny front, Pilot śmigłowca i inne serie komiksowe PRL, Koluszki.

PREPAREDNESS 101: Zombie Pandemic (2011), U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, Atlanta, https://stacks.cdc.gov/view/cdc/6023 (31.12.2011).

PRZASTEK Daniel (2016), Polityka kulturalna w Polsce (i na świecie), “Studia BAS”, no. 2.

RECH Matthew F. (2014), Be Part of the Story: A Popular Geopolitics of War Comics Aesthetics and Royal Air Force Recruitment, “Political Geography”, vol. 39. DOI: 10.1016/j.polgeo.2013.07.002

RUSEK Adam (2014), Magazyn „Relax” (1976–1981) i jego losy, “Rocznik Historii Prasy Polskiej”, vol. 17, no. 1.

SCOTT Cord (2007), Written in Red, White, and Blue: A Comparison of Comic Book Propaganda from World War II and September 11, “The Journal of Popular Culture”, vol. 40, no. 2.

SMITH III Ted J. (1989), Propaganda and the Techniques of Deception, in: Ted J. Smith III (ed.), Propaganda: A Pluralistic Perspective, New York.

STANLEY Jason (2015), How Propaganda Works, Princeton, Oxford.

STAŃCZYK Ewa (2022), Comics and Nation: Power, Pop Culture and Political Transformation in Poland, Columbus.

STANIUK Katarzyna (2006), Pomiędzy komunikacją a kulturą. O studiach kulturowych, in: Irena Kamińska-Szmaj, Tomasz Piekota, Małgorzata Zaśko-Zielińska (eds), Oblicza komunikacji 1, Kraków.

STRÖMBERG Fredrik (2010), Comic Art Propaganda: A Graphic History, Lewes.

SZLACHTYCZ Mateusz (2017), Kapitan Żbik. Portret pamięciowy, Warszawa.

SZYŁAK Jerzy, KONEFAŁ Sebastian Jakub (2023), The Influence of Local and National Press on the Comic Publishing Industry in the Polish People’s Republic between 1956 and 1989, “Journal of Graphic Novels and Comics”, vol. 14, no. 1.

TAŁUĆ Katarzyna (2014), Komiks w PRL-u, in: Krystyna Heska-Kwaśniewicz, Katarzyna Tałuć (eds), Literatura dla dzieci młodzieży, Katowice.

WRIGHT Bradford W. (2003), Comic Book Nation: The Transformation of Youth Culture in America, Baltimore – London.

WYCINEK Maciej (2010), Kapitan Żbik – fenomen propagandy PRL, in: Magdalena Bogusławska, Zuzanna Grębecka (eds), Popkomunizm. Doświadczenie komunizmu a kultura popularna, Kraków.

ZWIERZCHOWSKI Piotr (2004), „Comicsy” w służbie imperializmu, “Kultura popularna”, no. 1.

Podobne publikacje